24 października 2009 r. upłynie 90 lat od uchwalenia pierwszej ustawy niepodległego Państwa Polskiego regulującej sprawę nazwisk Polaków. Ta okrągła rocznica jest doskonałym momentem do przypomnienia jak dawniej, za życia naszych pradziadów, podchodzono do sprawy regulacji imion i nazwisk.
Zgodnie z zasadą państwa prawa, w którym poszczególne dziedziny życia wymagają odpowiedniego zapisu ustawodawczego promulgowanego, czyli ogłoszonego w urzędowym czasopiśmie, w okresie Drugiej Rzeczypospolitej natrafiono na problem imion i nazwisk Polaków, trybu ich przyznawania, zatwierdzania, zmiany oraz zakazu używania ich form niezgodnych z ustawodawstwem.
W sumie Druga Rzeczypospolita w niespełna dwudziestoletnim okresie swojego istnienia doczekała się 12 „ustaw nazwiskowych”. Część z nich miała charakter rozporządzeniowy, co jednak nie umniejsza roli, jaką odegrały w Państwie Polskim.
Pierwszym krokiem, Sejmu Ustawodawczego Rzeczypospolitej stało się uchwalenie 24 października 1919 roku „Ustawy w przedmiocie zmiany nazwisk”. /1/
Ten niewielki akt składający się z 9 artykułów, sygnowany przez Prezesa Rady Ministrów Ignacego Jana Paderewskiego, Ministra Spraw Wewnętrznych Stanisława Wojciechowskiego i Marszałka Sejmu Wojciecha Trąmpczyńskiego regulował tylko podstawowe kwestie tyczące się nazwisk obywateli. Tak, więc od tej pory, aby zmienić nazwisko należało zwrócić się z pisemną prośbą do odpowiedniego organu administracji państwowej - Ministra Spraw Wewnętrznych. Nie oznaczało to jednak, że każde podanie zostanie pozytywnie rozpatrzone, bowiem stosowanie zapisów tego dokumentu odnosiło się tylko do „przypadków zasługujących na szczególne uwzględnienie”. /2/ Nie była to jedyna przeszkoda na drodze zmiany nazwiska. Dokonanie z urzędu zmiany nazwiska obywatela obwarowana została podatkiem, w wysokości 3000 marek polskich stanowiąca nie mały wydatek. /3/ Istniała możliwość zwolnienia petenta od uiszczenia powyższej opłaty, jednak z perspektywy XX lat istnienia Drugiej RP nie zanotowano takiego precedensu. Państwo polskie, stojące u progu swojej niepodległości potrzebowała zastrzyku finansowego do budżetu, z tejże racji, nie rezygnowano z prominentnego zapisu. W uzasadnieniu do wysokości kwoty za zmianę nazwiska wnioskodawca pisał: „Oznaczona w art. 1 ustawy z 24/X 1919 r. Dz.U.R.P. Nr 88, poz. 478 opłata za zmianę nazwiska jest zbyt niska, na co zwróciło uwagę Ministerstwo Skarbu pismem z 27 sierpnia 1921 r. Nr 8830/DB. Opłatę tę należałoby, przeto podwyższyć w stosunku do zmiany wartości marki od czasu wydania ustawy z 24/X 1919 oraz umożliwić na przyszłość zmienianie wysokość tej opłaty stosownie do zmian wartości waluty polskiej bez konieczności uciekania się na drogę ustawodawczą. Wobec trudnego położenia finansowego Państwa każde podwyższenie tego dochodu jest pożądane. Podwyżka może przynieść parę milionów i wystarczy przynajmniej na pokrycie kosztów spowodowanych załatwieniem przez władze państwowe spraw zmiany nazwiska. Ministerstwo Skarbu w piśmie z dnia 9 XI 1921 r. nr 16838/D.B. oświadczyło, że projekt ten obiekcji nie nasuwa „Oprócz wpłacenia na konto państwa powyższej sumy, petent zobowiązany był do wypełnienia specjalnego druku, w którym podawał takie dane jak: powody zmiany nazwiska, oraz wskazać nazwisko, na które ma być zmienione.
Kolejnym etapem petenta na drodze zmiany nazwiska było przedłożenie odpowiedniemu urzędowi zajmującemu się powyższą kwestią, jako załączników do podania następujące dokumenty: metrykę chrztu (urodzenia), dokumenty wskazujące, że petent jest obywatelem państwa polskiego. W dalszej kolejności, wniosek posiadający wszystkie wymagane druki trafiał na biurko Ministra Spraw Wewnętrznych w celu podjęcia ostatecznej decyzji. W sytuacji pozytywnego rozpatrzenia podania przez Ministra, zmiana nazwiska zatwierdzona przez ministerstwo zostaje opublikowana w „Dzienniku Urzędowym Rzeczypospolitej Polskiej” oczywiście na koszt finansowy petenta. /4/ Po okresie 90 dni od ogłoszenia zmiany nazwiska, może zostać wniesiony sprzeciw osoby, noszącej te same nazwisko, jakie wybrał sobie petent, który automatycznie powoduje po wniesieniu odpowiedniego podania, anulowanie prośby petenta o zmianę nazwiska. /5/ W przypadku braku takowego sprzeciwu, po wymaganym okresie, zmiana nazwiska zostaje oficjalnie ogłoszona w Dzienniku Urzędowym Rzeczypospolitej Polskiej, powodując automatycznie wysłanie do odpowiedniego Urzędu Stanu Cywilnego zawiadomienia o wniesieniu poprawek (adnotacji) zmieniających nazwisko nie tylko petenta, ale również jego żony i dzieci, które w chwili ogłoszenia decyzji nie były pełnoletnie.
Ustawa wywołała liczne kontrowersje w gronie parlamentarzystów. W wyniku sporów nad formalnym kształtem ustawy został złożony po 20 latach w roku 1939, 20 lutego wniosek posłów: Stanisława Jóźwiaka, Dudzińskiego, Tarnawskiego, Marcinkowskiego i innych zawierający projekt ustawy zmieniającej niektóre postanowienia ustawy z dnia 24 października 1919 r. w przedmiocie zmiany nazwisk. Rozchodziło się oczywiście o masową akcję zmiany nazwiska przez ludność wyznania mojżeszowego. W uzasadnieniu do projektu zmiany ustawy czytamy: „Przeprowadzona masowa zmiana nazwisk rodowych przez osoby wyznające religię mojżeszową a dającą szczególnie zaobserwować w swoich czasach zmierza do wprowadzenia społeczeństwa polskiego w błąd co do polskiego pochodzenia tych osób i ma na celu jedynie i wyłącznie względy materialne a w szczególności ułatwienie sobie pozycji przy nawiązywaniu stosunków przede wszystkim handlowych oraz towarzyskich, a także przy uzyskiwaniu różnych stanowisk. Niejednokrotnie zachodzą wypadki iż obywatele polscy wyznający religię mojżeszową a przebywający poza granicami Państwa Polskiego przyjąwszy nazwisko o brzmieniu czysto polskim uchodzą w opinii miejscowego społeczeństwa za rdzennych Polaków, podczas gdy działalność ich jest wręcz szkodliwa i podrywa autorytet Państwa Polskiego na terenie międzynarodowym. Momenty te są szczególnie skrzętnie notowane przez czynniki wrogie Państwu Polskiemu i wykorzystywane w akcji antypolskiej. Aby położyć kres tym niemoralnym objawom, które zaobserwować można jedynie li tylko u obywateli wyznających religię mojżeszową, wydanie niniejszej noweli do ustawy w przedmiocie zmiany nazwisk z dnia 24 października 1919 r. jest konieczne w interesie dobra Państwa Polskiego”. /6/
Nową ustawą dotyczącą kwestii nazwisk w Drugiej Rzeczypospolitej była Ustawa z dnia 11 maja 1920 r. w przedmiocie uznania nazwisk, przybranych podczas służby wojskowej. W sprawozdaniu stenograficznym ze 146 posiedzenia Sejmu Ustawodawczego z dnia 11 maja 1920 roku czytamy [Poseł Lieberman Sprawozdawca Sejmowej Komisji Prawniczej]: „Ustawa przedłożona Wysokiemu Sejmowi przez Komisję Prawniczą, ma na celu ulegalizowania nazwisk przybranych przez osoby wojskowe, które wystąpiły w czasie walk o niepodległość Polski do formacjo ochotniczych. Osoby wojskowe były niejednokrotnie zmuszone do przybrania tych nazwisk, kierując się względami ochronienia rodzin od prześladowania władz zaborczych. Wielu oficerów i żołnierzy szczytnie zasłużyło się w służbie wojskowej pod temi nazwiskami i dlatego nie dziwi, że pragną te nazwiska zachować. (…) Ponieważ uchwalenie tej ustawy odpowiada gorącemu pragnieniu kół wojskowych i jest uzasadnione i słuszne, dlatego proszę Wysoki Sejmie o jej przyjęcie”. /7/
Wedle postanowień tego aktu po pierwsze pozwolono zachować samowolnie zmienione imiona i nazwiska osób wojskowych w przypadku, gdy odznaczyły się one „gorliwem pełnieniem obowiązków”. /8/ W przypadku podjęcia decyzji zmiany nazwiska wnioskodawca musiał uzyskać zgodę Naczelnika Państwa w postaci dekretu tego organu wydawanego na podstawie prośby Ministerstwa Spraw Wojskowych. Podobnie jak w pozostałych przypadkach opisanych powyżej, wnioskodawca w odpowiednim terminie przewidzianym w ustawie musiał odpowiednim służbom państwowym dostarczyć metrykę chrztu, lub dokumenty wskazujące na obywatelstwo polskie. Jednocześnie wysyłana została do Ministerstwa Spraw Wojskowych prośba o dostarczenie Naczelnikowi Państwa, będącego organem decyzyjnym w tej sprawie dokumentów wskazujących na zakres używania przybranego nazwiska przez petenta, odpowiednich zebranych wiadomości tyczących się przeszłości i działalności petenta jak i przebiegu służby wojskowej. /9/ W przypadku pozytywnego rozpatrzenia wniosku przez Naczelnika Państwa, Ministerstwo Spraw Wojskowych winne jest podać do publicznej wiadomości za pośrednictwem Dziennika Rozkazów Wojskowych i Dziennika Urzędowego RP odpowiedniej adnotacji o dokonanej zmianie nazwiska. Zmiana wchodzi w życie w momencie wprowadzenia jej do ksiąg urzędu stanu cywilnego przy akcie urodzenia petenta.
Zmiana nazwiska tyczy się również żony i dzieci petenta, które nie były pełnoletnie w momencie zmiany nazwiska. Przepisy ustawy obowiązywały niespełna 4 lata. Dnia 6 maja 1924 Sejm Rzeczypospolitej ją uchylił. /10/
Kolejnym aktem tyczącym się sprawy nazwisk było „Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 8 kwietnia 1927 r. o przekazaniu na obszarze b. zaboru rosyjskiego władzom administracyjnym II instancji uprawnienia do nadawania nazwisk dzieciom nieznanych rodziców”. /11/
W myśl tego rozporządzenia, dopełniającego Ustawę z dnia 1 lipca 1926 r. o aktach (metrykach) urodzenia dzieci nieznanych rodziców na obszarze byłego zaboru rosyjskiego. Obowiązek nadawania nazwisk dzieciom nieznanych rodziców powierzono administracji państwowej II instancji. /12/
Kolejny akt przyjęty został na 60 posiedzeniu Sejmu II Kadencji” Ustawa z dnia 22 marca 1929 r. o zmianie nazwisk hańbiących, ośmieszających lub nielicujących z godnością człowieka”. /13/ Na posiedzeniu sejmowym sprawę tę referował T. Czernicki z Komisji administracji. W swoim przemówieniu podkreślał: „Wysoki Sejmie! Wśród ludności wiejskiej nazwiska nielicujące zupełnie z godnością człowieka są bardzo rozpowszechnione. Tysiące ludzi czeka na to żeby mieć możliwość zmiany tych nazwisk. Ustawa ogólna z r. 1919 jest zupełnie niedostępna, gdyż koszt zmiany nazwisk według tej ustawy wynosi około 345 zł. A tem 220 zł akt zezwolenia , 3 zł 30 gr. podanie oprócz tego załączniki co w sumie stanowi 345 zł. Otóż Komisja Administracji wyłoniła podkomisję, która opracowała ustawę . Wnoszę o przyjęcie jej”. /14/ Zgodnie z art. 1. tejże ustawy „Obywatel Polski posiadający nazwisko hańbiące, ośmieszające lub nielicujące z godnością człowieka, ma prawo zmienić to nazwisko według przepisów niniejszej ustawy”.
W momencie złożenia wniosku w takim przypadku, zezwolenie na zmianę nazwiska udziela wojewódzka władza administracji ogólnej, która podobnie jak w poprzednich przypadkach zobowiązana jest do powiadomienia odpowiedniego Urzędu Stanu Cywilnego o dokonanej zmianie. Akt ten nie różni się niczym w swych zapisach od poprzedzających je, za wyjątkiem zapisu art. 7 tejże ustawy głoszącym: „Wojewódzka władza administracji ogólnej odmówi zezwolenia na przybranie nazwiska historycznego, popularnego lub rozpowszechnionego oraz w tych przypadkach , gdy zachodzi uzasadniona obawa, że ubiegający się o zmianę nazwiska czyni to w zamiarze ułatwienia sobie przestępstw lub ukrycia tożsamości”. W „Rozporządzeniu Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 15 listopada 1930 r. o zmianie nazwisk hańbiących, ośmieszających lub nielicujących z godnością człowieka”. Czytamy: „Za nazwiska hańbiące, ośmieszające lub nielicujące z godnością człowieka należy uważać nazwiska: urobione od słów używanych w potocznym języku wyrażenie o kimś ujemnego mniemania o jego moralnej wartości, nazwiska o brzmieniu powodującem ośmieszenie noszącego je, wreszcie nazwiska pochodzące od nazw takich zwierząt, roślin lub przedmiotów, które ze względu na pewne charakterystyczne właściwości tych zwierząt i roślin lub przeznaczenie użytkowe tych przedmiotów narażają osoby noszące je na żartobliwe uwagi otoczenia, w następstwie czego wymienione nazwiska dla osób używających je są szczególnie przykre”. Tak jak w każdym przypadku wniosku o zmianę nazwiska wymagane jest odpowiednie uzasadnienie . Podania w tym przypadku obłożone zostały opłatą w wysokości 3 złotych oraz 50 groszy od każdego załącznika. W momencie uzyskania aktu o zmianie nazwiska, petent zobligowany jest wnieść opłatę stemplową w wysokości 200 złotych, co było kwotą na ówczesne czasy nie małą.
Wśród ustawodawstwa imionowo-nazwiskowego, szczególną uwagę przyciąga jedna ustawa a mianowicie: „Ustawa z dnia 7 kwietnia 1938 r. o ochronie imienia Józefa Piłsudskiego, Pierwszego Marszałka Polski”. W akcie tym czytamy: „Art. 1. Pamięć czynu i zasługi JÓZEFA PIŁSUDSKIEGO – Wskrzesiciela Niepodległości Ojczyzny i Wychowawcy Narodu – po wsze czasy należy do skarbnicy ducha narodowego i pozostaje pod szczególną ochroną prawa. Art. 2. Kto uwłacza Imieniu JÓZEFA PIŁSUDSKIEGO podlega karze więzienia do lat 5. Art. 3. Wykonanie ustawy niniejszej porucza się Ministrowi Sprawiedliwości. Art. 4. Ustawa niniejsza wchodzi w życie z dniem ogłoszenia. Prezydent Rzeczypospolitej: I. Mościcki, Prezes Rady Ministrów: Sławoj Składkowski, Minister Sprawiedliwości: W. Grabowski”.
Na posiedzeniu Sejmu w tym dniu zabrał głos Prezes Rady Ministrów, wygłaszając do zebranych mowę następującej treści „Wysoka Izbo! Duch narodów, tak samo jak duch jednostek przeżywa wyjątkowe, osobliwe momenty wzlotów bohaterskich. Napięcie i trwanie tych wzlotów ma wpływ decydujący na dalszy przebieg życia i historię danego narodu. Józef Piłsudski stworzył okres bohaterski w życiu Narodu Polskiego, budząc nas ze stuletniego snu niewoli i rzucając do walki o Niepodległość i Przyszłość Polski . Życie Piłsudskiego to walka o potężną Polskę. W dniu śmierci- mocą Idei i Czynu całego życia zwyciężył ideowych przeciwników i opanował serca Polaków. Po wieki żyć będzie w nas Jego Duch i przechodzić z pokolenia na pokolenie, póki godni będziemy imienia synów Polski. Ale z pokolenia w pokolenie Polaków przekazać musimy nie tylko Pamięć i Kult, ale Wielkość Dzieła Józefa Piłsudskiego”. /15/ Dalej kontynuował sprawozdawca poseł Świdziński tymi słowy: „Wysoka Izbo ! Zdawać by się mogło, że zbędna jest w Polsce jakakolwiek ustawa o ochronie Imienia Józefa Piłsudskiego. Czyn, życie Wielkiego Marszałka postawiły na wyżynie niedościganej dla małości ludzkiej. Bo niedosięgalnym dla wszelkiej małości jest Człowiek, któremu naród umysłem pierwsze miejsce wśród największych przyznał a sercem z jego szczątków relikwię narodową uczynił. Jednak jak cześć Narodu Polskiego i honor Rzeczypospolitej pod ochroną prawa się znajduje, bo taką jest twarda konieczność, tak samo Imię Józefa Piłsudskiego pod szczególną ochronę znaleźć się musi. A to tym bardziej, że żyją jeszcze uprzedzenia a nawet nienawiści ludzi małych, którzy wciąż nie rozumiejąc Józefa Piłsudskiego, nawet po śmierci Wskrzesiciela Polski uczucia całego narodu ośmielają się znieważyć. Projekt wniesionej przez Rząd ustawy, której druk został Panom Posłom rozdany oddaje uczucia narodu do Wielkiego Marszałka pod szczególną ochronę prawa, wyodrębniając jak przestępstwo szczególne uwłaczanie Imienia Józefa Piłsudskiego. Wnoszę o przyjęcie projektu ustawy w brzmieniu zaproponowanym przez Rząd”. /16/
Ostatnią ustawą nazwiskową okresu Drugiej Rzeczypospolitej była Ustawa z dnia 23 czerwca 1939 r. o przywróceniu mocy obowiązującej ustawy w przedmiocie uznania nazwisk, przybranych podczas służby wojskowej. /17/ Przywracała ona ustawę z dnia 11 maja 1920 do mocy prawnej, w przedmiocie zmiany nazwisk przybranych podczas służby wojskowej z tą jednak zmianą, że o zmianę nazwiska mogły się ubiegać tylko te osoby, które zmiany dokonały przed 30 czerwca 1922. Na zmianę pozwalało uzyskanie pozytywnego orzeczenia Ministerstwa Spraw Wewnętrznych wydawanego w porozumieniu z Ministerstwem Spraw Wojskowych. 17 Dz.U. 1939 nr 57 poz. 369.
Druga Rzeczypospolita postawiła poważny krok naprzód w kierunku regulacji prawnej ważności nadawania, zmieniania, ogłaszania zmienionych imion bądź nazwisk. Idąc z duchem czasu potrafiła rozwiązać te problemy dotykające bezpośrednio każdego obywatela, wskazując sposoby prawnie akceptowane przez państwo oraz tryb zmiany nazwisk czy też imion. Nie wielu pamięta o zajadłych polemikach na forum Sejmu koncentrujących się nad sprawami interesującymi nie tylko genealogów, ale wszystkich obywateli w państwie. Mam nadzieję, że ten artykuł zaciekawi czytelników poszukujących swoich korzeni, zadających sobie pytanie jak to naprawdę było z imionami i nazwiskami w mojej rodzinie, otoczeniu, minionej przeszłości…
Przypisy:
1/ Dz.U. 1919 nr 88 poz. 478, obowiązująca od 28 listopada 1919, uchylona 16 XII 1945 r.
2/ Dz.U. 1919 nr 88 poz. 478, art. 1.
3/ Ibidem.
4/ Ibidem, art. 3.
5/ Ibidem, art. 5.
6/ Projekt ustawy złożony przez posła Stanisława Jóźwiaka w sprawie zmiany niektórych postanowień ustawy z dnia 24 X 1919 r. o zmianie nazwisk (Dz. Pr. P. P. Nr 88 poz. 478).
7/ Stenogram 146 posiedzenia Sejmu Ustawodawczego, z dnia 1920 V 11, s. 61-62.
8/ Dz.U. 1920 nr 42, poz.251, art.1.
9/ Ibidem, art. 4.
10/ Dz.U. 1924, nr 44, poz. 459, Ustawa z dnia 6 V 1924 r. uchylająca ustawę z dnia 11 V 1920 r. w przedmiocie uznania nazwisk, przybranych podczas służby wojskowej.
11/ Dz.U. 1927 nr 36 poz. 325, Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 8 IV 1927 r. o przekazaniu na obszarze b. zaboru rosyjskiego władzom administracyjnym II instancji uprawnienia do nadawania nazwisk dzieciom nieznanych rodziców.
12/ Art. 1 powyższej ustawy. Akt został uchylony Dekretem z dnia 25 IX 1945 r. Przepisy wprowadzające prawo o aktach stanu cywilnego.
13/ Dz.U. 1930 nr 3 poz. 16, Ustawa z dnia 22 III 1929 r. o zmianie nazwisk hańbiących, ośmieszających lub nielicujących z godnością człowieka. Zmienione Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 11 X 1932 r. w sprawie uzupełnienia rozporządzenia z dnia 15 XI 1930 r. o zmianie nazwisk hańbiących, ośmieszających lub nielicujących z godnością człowieka. Dz.U. 1932 nr 100 poz. 847.
14/ Sprawozdanie stenograficzne 60 posiedzeniu Sejmu II Kadencji z dnia 1929 III 22, s. 62.
15/ Stenogram posiedzenia Sejmu 78 z dnia 1938 III 15, s. 6.
16/ Ibidem, s. 7.
Praca nadesłana na wielki konkurs historyczny portalu www.historycy.pl
